Astronomische klok Praag: werking en wijzerplaten
De werking van de astronomische klok in Praag wordt duidelijker als je drie onderdelen uit elkaar houdt. Boven staat het astrolabium met zon, maan en dierenriem. Daaronder staat een kalender. Rond de platen en in de vensters zie je beelden die bij het uur horen. Klokkenmaker Mikuláš z Kadaně maakte de klok in 1410 met astronomische berekeningen van Jan Šindel.
Meerdere tijdschalen gebruiken tegelijk dezelfde ronde vorm. Je hoeft daarom niet ieder teken als een gewone uurwijzer te lezen. Begin met de gouden hand en voeg daarna de andere schalen toe. Voor een bezoek aan het gebouw zelf kun je een rondleiding door het Oude Stadhuis kiezen, met kapel of kelders als extra binnenroute.
Bovenste wijzerplaat: het astrolabium
De hemel voorgesteld met de aarde als middelpunt.
Het astrolabium is geocentrisch opgebouwd. De aarde staat centraal en daaromheen zijn de posities van zon en maan weergegeven, samen met de dierenriem en uurschalen. De kleuren vormen een sleutel: blauw betekent dag, roodachtig schemerlicht en zwart nacht. Zo geeft de plaat ook de verhouding tussen hemellichaam en daglicht weer.
| Onderdeel | Betekenis | Zo kijk je ernaar |
|---|---|---|
| Romeinse cijfers en gouden hand | Schaal aangeduid als Midden-Europese tijd | Volg de punt van de hand naar een Romeins cijfer |
| Buitenring met gotische cijfers | Oud-Boheemse tijd | De nieuwe dag begint bij zonsondergang |
| Babylonische uren | Twaalf delen tussen zonsopkomst en zonsondergang | Een uur duurt in de zomer langer dan in de winter |
| Sterwijzer | Sterrentijd | Tijd bepaald aan de hand van de sterren |
| Maanbol | Maanfase | Een draaiende tweekleurige bol toont het verlichte deel |
Voor een eerste blik zijn de gouden hand en de achtergrondkleuren genoeg. De andere ringen voegen historische tijdssystemen toe. Je telefoon gelijkzetten aan de hand van alle schalen is geen bruikbare leesmethode: de systemen zijn anders gedefinieerd en een precieze automatische zomertijdcorrectie kun je er niet uit afleiden.
Onze selectie: het uurwerk tijdens een wandeling
De route met gids komt langs het uurwerk en biedt ruimte om vragen over de wijzerplaten te stellen.
Door ons gekozen tours, te boeken via GetYourGuide. De prijzen zijn indicatieve vanafprijzen in euro (stand oktober 2026). Tik op een tour voor beschikbaarheid en de actuele prijs in jouw valuta.
Rondleidingen en tickets in de oude stad
Vergelijk wandelingen, kelderbezoeken en tickets rond het Oude Stadhuis. Bekijk per aanbod welke toegang bij je gekozen optie hoort.
Onderste wijzerplaat: de kalender
Maanden, dierenriem en heiligendagen op een eigen schijf.
De kalender gebruikt maandvoorstellingen en tekens om het jaar zichtbaar te maken. Het ontwerp is verbonden met Josef Mánes, die in 1865 begon en zijn nieuwe plaat in augustus 1866 onthuld zag. Deze jaartallen horen bij het ontwerp en niet automatisch bij de huidige kopie op de gevel.
Het oorspronkelijke schilderwerk wordt in een museum in Praag bewaard. Wat je buiten bekijkt is een kopie. Dat past bij een monument waarvan onderdelen door de tijd heen zijn hersteld, vervangen en opnieuw aangebracht. De ouderdom van de klok als geheel vertelt dus niet de leeftijd van ieder zichtbaar oppervlak.
Figuren en apostelen volgen
Bekijk eerst de zijkanten en daarna de vensters bovenaan.
De vier bewegende figuren
De Dood draagt een zandloper en luidt een bel. De Turk heeft een luit, de Gierigaard een geldbuidel en stok, en de IJdelheid een spiegel. Het zijn overgeleverde allegorieën. Vooral bij de Turk bestaan verschillende duidingen; lees die historische beeldtaal niet als een uitspraak over hedendaagse bevolkingsgroepen.
Vier vaste figuren onderaan
Een filosoof of schrijver, astronoom, kroniekschrijver en aartsengel Michaël bewegen niet mee. De haan en de twaalf apostelen hebben weer hun eigen rol in de reeks. Alle beelden samen als apostelen tellen zou daarom een verkeerd beeld van de gevel geven.
De volgorde van de show
Op het hele uur luidt de Dood de bel en bewegen de zijfiguren. De twaalf apostelen verschijnen in de vensters. Wanneer die weer gesloten zijn, kraait de haan en slaat de klok het uur. Het reguliere programma loopt van 08:00 tot 23:00.
Tijden van de apostelshow →Herstel en onderhoud
De klok heeft meerdere restauraties gekend. In 2017 en 2018 werden mechanische onderdelen teruggebracht naar hun negentiende-eeuwse vorm. Voor 2026 zijn werkzaamheden aan acht buitenfiguren beschreven; de aanwezigheid van ieder beeld op een specifieke bezoekdag vraagt een actuele blik.
Geschiedenis van de klok →
Het mechanisme verder begrijpen
Een digitaal model in de Ridderzaal geeft extra uitleg.
De Ridderzaal maakt deel uit van het basisticket. Daar kun je een interactief digitaal model gebruiken om de opbouw van de klok te begrijpen. Het is een verklarende presentatie op een scherm. Het ticket geeft daarmee geen bezoek aan het echte uurwerk en het model vervangt de gevel niet.
Een praktische volgorde is eerst de schalen bestuderen, vervolgens de beweging op een heel uur bekijken en daarna de details nogmaals zoeken. Vanaf het openbare plein heb je voor die buitenkant geen toegangsticket nodig. Een gebouwbezoek voeg je toe als je ook toren, model of binnenroutes wilt zien.
Veelgestelde vragen over de werking
Hoe lees je de tijd op de klok?
Begin bij de gouden hand en Romeinse cijfers. De gotische buitenring toont een ander systeem: oud-Boheemse tijd met zonsondergang als dagbegin.
Waarvoor staan de kleuren?
Blauw is daglicht, de roodachtige vlakken zijn schemering en zwart staat voor nacht.
Wie ontwierp de klok?
Mikuláš z Kadaně was de klokkenmaker in 1410, met berekeningen van Jan Šindel. Hanuš was pas later bij onderhoud en verbetering betrokken.
Is de kalender buiten het originele schilderwerk?
Buiten hangt een kopie van het op Mánes gebaseerde ontwerp. Het oorspronkelijke schilderwerk wordt in een museum in Praag bewaard.
Welke vier beelden bewegen naast de klok?
De Dood, de Turk, de Gierigaard en de IJdelheid. De apostelen verschijnen afzonderlijk boven de wijzerplaat.
Is dit de officiële website van het stadhuis?
Nee. Dit is een onafhankelijke reisgids zonder band met de stad, het Oude Stadhuis of een aanbieder.